“Islamic movement” deÄŸil “Ä°slâmî hareket”Â
CIA eski Ulusal Haberalma Komisyonu BaÅŸkan Yardımcısı Graham E. Fuller, ÅŸimdilerde Ä°slami Hareketler üzerine bir kitap hazırlığı içerisinde. Fuller’ın Le Monde Diplomatique’in son sayısında “Ä°slam: DeÄŸiÅŸimin kaynağı” baÅŸlıklı ses getiren makalesi yayımlanınca, Avrupalı bir okuyucum makaleyi elektronik posta adresime geçmiÅŸti.
O hafta makale üzerinde durmak istiyordum, fakat kısmet bugüneymiÅŸ. Gördüğüm kadarıyla makale gereken yankıyı bulmadı. Radikal’de bir kuÅŸa çevrilmiÅŸ tercümesi dışında makale üzerine aklımda kalan tek yazı Yusuf Kaplan’a aitti.
Sevgili dostum Ali Bulaç, Ä°slami Hareket’in bittiÄŸini ilan edeli hayli olmuÅŸtu. Acaba sert mi oldu diye hâlâ kendi kendime sorduÄŸum cevabi bir yazı kaleme almış, “Ä°slam’ın devlet talebi yok mu?” baÅŸlıklı bu yazımda Ä°slami hareketin bitmeyeceÄŸini, bunun mümkün olmadığını söylediÄŸimi hatırlıyorum.
Tabii, Ä°slami hareketten ne anladığınıza baÄŸlıydı bu. Ben Ä°slami hareketi “Islamic movement” olarak algılamamıştım hiçbir zaman. Islamic movement, modern bir olguydu ve Batılılar’ın “akım” olarak gördüğü Ä°slami taleplere muhtemelen yüzyılın başında taktığı bir isimdi. Bu isim, biraz da Ä°slam’ı din olarak Kilise Hıristiyanlığı’yla özdeÅŸleÅŸtiren bir mantığın ürünüydü. Hayatı “seküler” ve “dini olan” diye ikiye ayırınca, bu mantığa göre seküler alanda kalması gereken siyasi, sosyal ve ekonomik talepler, bir dine sıradan mensubiyetten öte bir anlam taşırdı ve daha ekstrem bir söylem olarak algılanmalı ve isimlendirilmeliydi. Batılılar da öyle algıladılar ve isimlendirdiler.
Oysa, Ä°slami taleplere bu mantıkla yaklaÅŸan Batılılar fena halde yanılıyorlardı. Tabii ki, onları tasnifiyle ve tarifiyle kendi uygarlığına bakanlar da yanılacaklardı. Bize göre Ä°slami hareket, modern bir olgu deÄŸildi ve olamazdı da. Ä°slami hareketin tarihi imanın tarihiydi. Çünkü islami hareket, insanlığın deÄŸiÅŸmez deÄŸerleri olan islamdan ayrı düşünülemezdi. Ä°slam ise, iÅŸte tam da bu anlamda (Kur’ani anlamı budur zaten) kiÅŸinin Allah’a karşı duruÅŸuydu ve tarih boyunca duruÅŸunu Allah’a göre belirlemiÅŸ her mü’minin ‘salih ameli’ Ä°slami hareketin ta kendisiydi.
Ä°ÅŸte bu nedenle, kafir bir kavme sonuna kadar direnen Tufan’ın efendisi Hz. Nuh islami hareketin üyesiydi. Nemrud’a karşı soylu bir direniÅŸi gerçekleÅŸtiren Hz. Ä°brahim, Firavun’a karşı iman, adalet ve özgürlük savaşı veren Hz. Musa da bu hareketin üyeleriydiler.
Hz. Hüseyin’i harekete geçiren güçle Seyyid Kutub’u harekete geçiren güç arasında, Ä°mam Ebu Hanife’yi muhalif kılan duygularla Said Nursi’yi muhalif kılan duygular arasında, Selahaddin Eyyubi’nin eylem zeminiyle Åžeyh Åžamil’in eylem zemini arasında ne gibi bir mahiyet farklılığı olabilirdi ki?
Ben, bir Ä°slam peygamberi olan Hz. Musa ile Afrika’nın efsanevi fatihi Musa b. Nusayr arasında ilk illet ve son gaye açısından bir fark olduÄŸunu sanmıyorum. Ä°ÅŸte Ä°slami hareketi zamanlar ve zeminler üstü kılan da budur. Ä°slami hareket “salih amel”le eÅŸdeÄŸerdedir bana göre; salih amelin olduÄŸu her yerde Ä°slami hareket yürürlüktedir. Ve her mü’minin olduÄŸu yerde, potansiyel bir biçimde Ä°slami hareket mevcuttur.
Bu kadarla da sınırlı deÄŸil. Ä°slami hareketin insan gibi zî-ÅŸuur üyelerinin yanında, bir de bî-ÅŸuur eÅŸya ve tabiat üyeleri vardır. Yerler, gökler, Nuh’un gemisini yüzdüren su, Ä°brahim’i yakmayan ateÅŸ, Musa’nın asası Ä°slami hareketin bî-ÅŸuur üyeleridir. Åžuurlu üyeler sıkıştığı zaman, onların yardımına bu iradesiz kardeÅŸleri yetiÅŸiverirler. Deprem de dahil, bir takım gayrı iradi hareketlerin de ‘Ä°slami hareketler’ cümlesinden olduÄŸunu düşünmekte bir sakınca görmem.
Graham Fuller, “Ä°slami Hareketler Ä°slam dünyasına deÄŸiÅŸim getirecek ve köhne rejimleri çökertecek belki de tek temel güçtür” derken, benim kullandığım anlamı gözönüne almıyor. Fakat, hangi açıdan bakarsa baksın, Ä°slami hareketin dinozor rejimleri tarihin çöp sepetine yuvarlayacağı tesbitini yaparken doÄŸru söylüyor. Bu doÄŸruya ulaÅŸmasının temelinde Ä°slam’la, Hıristiyanlık arasındaki farkı farketmesi yatıyor. Ä°slam’ın, “her çaÄŸa hitap edebilecek, her çaÄŸda yeniden üretilebilecek bir ahlaki, toplumsal ve siyasi düzen öngördüğünü, bu nedenle Hıristiyanlık’tan farklı bir din olduÄŸunu” söylüyor.
Åžunları da söylüyor: “Ä°slami bir yeniden yapılanma yaÅŸanıyor ve bu konuda canlı tartışmalar sürüyor. Ä°slami bir devletin ne demek olduÄŸu ve nasıl bir ÅŸey olması gerektiÄŸi konusunda bir uzlaÅŸma yok. Ancak Ä°slamcılar, çaÄŸdaÅŸ toplum için Ä°slami metin ve yasalardan yeni anlamlar çıkarma konusunda kararlılar. Genelde Ä°slamcılar kendi toplumları, hatta Batı ülkeleri hakkında saÄŸlam eleÅŸtiriler üretiyorlar. Bunda yeni modeller üretmeye kıyasla daha baÅŸarılılar.”
Bu cümleler tartışılabilir, ancak şu cümlelerin doğruluğu tartışılamaz:
“Ä°slami yeniden yapılanma uzun vadeli bir süreç. Ancak bugünün hızlı dünyasında, Batı reformlarının aldığı süreden çok daha çabuk gerçekleÅŸecek.”
HerÅŸeyin kendisi yaÅŸarken olmasını isteyen, bunu bulamayınca da iddialarından vazgeçip hırçınlaÅŸan ya da ‘yar bana bir eÄŸlence’ diyerek kendisine ‘eriÅŸkin lünaparkı’ arayan yorgun Müslümanlar’a duyurulur.
( 6 Ekim 1999 )
